Wet DBA 2026: wat betekent de handhaving op schijnzelfstandigheid voor jouw branche?

Samenvatting Sinds 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst actief op schijnzelfstandigheid bij het inhuren van ZZP'ers. Vanaf 2026 kunnen daar ook vergrijpboetes bij komen. De gevolgen zijn per branche verschillend: in de bouw verloren bedrijven al circa 20.000 ZZP'ers, in de transport en logistiek zijn ZZP-chauffeurs een risicogroep en in de zorg en IT groeit de onzekerheid. In dit artikel leggen we per branche uit wat de risico's zijn, hoe de Belastingdienst toetst en welke stappen je als opdrachtgever kunt nemen om problemen te voorkomen.

Het handhavingsmoratorium is voorbij

Jarenlang was de Wet DBA een papieren tijger. De wet bestond al sinds 2016, maar de Belastingdienst handhaafde nauwelijks. Een zogenaamd handhavingsmoratorium zorgde ervoor dat opdrachtgevers en ZZP'ers vrijwel geen gevolgen ondervonden, ook als de arbeidsrelatie niet aan de regels voldeed.

Die tijd is voorbij. Sinds 1 januari 2025 is het moratorium volledig opgeheven. De Belastingdienst controleert actief of de samenwerking tussen opdrachtgever en ZZP'er voldoet aan de criteria voor zelfstandigheid. En sinds 2026 is het arsenaal uitgebreid: naast naheffingen en verzuimboetes kan de fiscus nu ook vergrijpboetes opleggen bij opzettelijke schijnzelfstandigheid.

Voor veel MKB-ondernemers roept dit vragen op. Mag ik nog ZZP'ers inhuren? Waar let de Belastingdienst op? En wat betekent dit voor mijn specifieke branche?

Hoe toetst de Belastingdienst?

De Belastingdienst kijkt bij een controle naar de feitelijke situatie, niet naar wat er op papier staat. Een modelovereenkomst ondertekenen is niet genoeg als de dagelijkse praktijk anders is.

De drie belangrijkste criteria die de fiscus hanteert:

Gezag — Geeft de opdrachtgever instructies over hoe het werk moet worden uitgevoerd? Bepaalt hij de werktijden, de werkplek of de werkmethode? Hoe meer de opdrachtgever stuurt, hoe groter de kans dat er sprake is van een dienstverband in plaats van zelfstandigheid.

Inbedding — Is het werk van de ZZP'er een kernactiviteit van het bedrijf, of een duidelijk afgebakende opdracht? Een ZZP-chauffeur die dagelijks dezelfde ritten rijdt bij een transportbedrijf is sterker ingebed dan een IT-consultant die een eenmalig migratieproject uitvoert.

Ondernemerschap — Gedraagt de ZZP'er zich als ondernemer? Heeft hij meerdere opdrachtgevers? Investeert hij in eigen bedrijfsmiddelen? Loopt hij ondernemersrisico? Hoe meer kenmerken van ondernemerschap, hoe sterker de positie.

Daarnaast geldt sinds 2025 een nieuw rechtsvermoeden: bij een uurtarief onder de 32,84 euro (peildatum 2025, wordt jaarlijks geïndexeerd) wordt vermoed dat er een dienstverband is. De ZZP'er kan dan zelf naar de rechter stappen om een arbeidsovereenkomst af te dwingen. De bewijslast ligt in dat geval bij de opdrachtgever.

Welke boetes kun je krijgen?

De sancties zijn gestaffels en variëren naar ernst:

Naheffing loonbelasting en premies — De Belastingdienst kan met terugwerkende kracht loonbelasting en sociale premies naheffen over de gehele periode dat de schijnzelfstandigheid bestond. Dit is de meest voorkomende sanctie.

Verzuimboete — Bij het niet of te laat indienen van correcte aangiftes kan een verzuimboete worden opgelegd. Deze is doorgaans beperkt in omvang.

Vergrijpboete — Nieuw sinds 2026. Bij opzet of grove schuld — dus als de opdrachtgever bewust de regels overtreedt — kan een vergrijpboete worden opgelegd van 25 tot 100 procent van de nageheven belasting. Dit is de zwaarste sanctie.

Werknemersrechten — Los van de fiscale gevolgen kan de ZZP'er met terugwerkende kracht werknemersrechten claimen: doorbetaling bij ziekte, vakantiegeld, ontslagbescherming en pensioenopbouw.

De impact per branche

De gevolgen van de handhaving zijn niet voor elke branche gelijk. Sommige sectoren zijn kwetsbaarder dan andere.

Bouw en infra — Hoogste risico

De bouwsector is het hardst geraakt. Volgens CBS-cijfers hebben bouwbedrijven in 2025 al circa 20.000 ZZP'ers minder ingezet dan het jaar ervoor. Veel aannemers durfden het risico niet aan en zijn overgegaan op vaste contracten of uitzendconstructies.

Het probleem in de bouw: veel ZZP'ers werken langdurig voor dezelfde opdrachtgever, op dezelfde bouwplaats, met materiaal van de opdrachtgever en onder diens aansturing. Dat zijn precies de kenmerken waar de Belastingdienst op let.

Wat je moet doen: Beoordeel per ZZP'er of de samenwerking voldoet aan de drie criteria. Werk je al langer dan een jaar met dezelfde ZZP'er? Gebruikt hij jouw materieel? Heeft hij geen andere opdrachtgevers? Dan is het risico hoog. Overweeg een vast contract of een detacheringsconstructie.

Transport en logistiek — Hoog risico

ZZP-chauffeurs zijn een veelvoorkomend verschijnsel in de transportsector. Maar een ZZP-chauffeur die dagelijks met een vrachtwagen van het bedrijf dezelfde routes rijdt, onder aansturing van de planner — dat voldoet niet aan de criteria voor zelfstandigheid.

De sector heeft daarnaast te maken met de CAO Beroepsgoederenvervoer, die specifieke regels stelt voor beloning en arbeidsomstandigheden. Het inhuren van ZZP-chauffeurs onder het CAO-loonniveau vergroot het risico op zowel fiscale naheffingen als arbeidsrechtelijke claims.

Wat je moet doen: Controleer of je ZZP-chauffeurs écht zelfstandig opereren. Gebruiken ze eigen materieel? Hebben ze meerdere opdrachtgevers? Bepalen ze hun eigen routes en werktijden? Zo niet, dan is het verstandiger om over te stappen op een andere constructie.

IT en consultancy — Gemiddeld risico

In de IT-sector werken veel ZZP'ers, maar de risico-inschatting is genuanceerder. IT-consultants werken vaak projectmatig, brengen eigen specialistische kennis mee, werken voor meerdere opdrachtgevers en opereren relatief zelfstandig. Dat zijn sterke indicatoren voor ondernemerschap.

Het risico ontstaat wanneer een IT-ZZP'er jarenlang bij dezelfde opdrachtgever werkt, een vast bureau heeft, deelneemt aan teamoverleggen en feitelijk ononderscheidbaar is van een vaste medewerker.

Wat je moet doen: Begrens de looptijd van opdrachten. Zorg voor duidelijke projectafbakening. Vermijd dat de ZZP'er structureel deelneemt aan interne processen die niets met zijn opdracht te maken hebben.

Zorg — Hoog risico

De zorgsector kent een groot tekort aan personeel, waardoor veel instellingen werken met ZZP-verpleegkundigen en ZZP-verzorgenden. De Belastingdienst kijkt hier extra kritisch, omdat zorgmedewerkers doorgaans werken onder direct toezicht, met protocollen van de instelling en in roosters die de opdrachtgever vaststelt.

Wat je moet doen: De zorgsector werkt aan sector-specifieke afspraken met de Belastingdienst. Volg de ontwikkelingen via je branchevereniging en laat je huidige ZZP-constructies toetsen door een fiscaal adviseur.

Horeca en retail — Gemiddeld tot hoog risico

In de horeca worden ZZP-koks en ZZP-bedieningsmedewerkers regelmatig ingezet, met name bij piekmomenten. Het risico hangt af van de regelmaat: een ZZP-kok die één keer per maand bijspringt bij een evenement is anders dan een ZZP-kok die vier dagen per week in dezelfde keuken staat.

Wat je moet doen: Gebruik voor incidentele inzet een uitzendbureau of payrollconstructie als zekerheidsalternatief. Voor structurele inzet is een vast contract de veiligste optie.

Vijf stappen om je bedrijf voor te bereiden

Ongeacht je branche zijn er vijf stappen die je nu kunt nemen om je risico te verkleinen.

Stap 1 — Inventariseer alle ZZP-relaties. Maak een overzicht van alle ZZP'ers die je inhuurt. Hoe lang werken ze al voor je? Hoeveel uur per week? Gebruiken ze eigen materieel of dat van jou? Hebben ze andere opdrachtgevers?

Stap 2 — Toets elke relatie aan de drie criteria. Beoordeel per ZZP'er de mate van gezag, inbedding en ondernemerschap. Wees eerlijk: niet hoe het op papier staat, maar hoe het in de praktijk werkt.

Stap 3 — Laat je overeenkomsten controleren. Een modelovereenkomst biedt geen garantie meer, maar het hebben van een goed opgestelde overeenkomst is wél een relevant signaal bij een controle. Laat ze toetsen door een fiscaal adviseur.

Stap 4 — Pas de werkwijze aan waar nodig. Zijn er ZZP-relaties die niet door de toets komen? Bespreek dan alternatieven: een vast contract, detachering via een intermediair of een andere inrichting van de samenwerking die wél voldoet.

Stap 5 — Documenteer alles. Leg vast hoe de samenwerking feitelijk is ingericht. Wie bepaalt de werktijden? Wie levert de materialen? Hoe wordt de opdracht afgebakend? Goede documentatie is je beste bewijs bij een controle.

Wat kan SWV hierin betekenen?

De Wet DBA raakt vrijwel elke MKB-ondernemer die met ZZP'ers werkt. Of je nu in de bouw zit, in de logistiek, in de IT of in de horeca — de regels gelden voor iedereen.

Bij SWV helpen we ondernemers in de regio met het in kaart brengen van hun ZZP-relaties en het beoordelen van de risico's. We toetsen je huidige overeenkomsten, signaleren kwetsbare situaties en adviseren over alternatieven. Liever nu voorbereid dan straks verrast door een controle.

Wil je weten hoe je ervoor staat? Neem contact op voor een vrijblijvend gesprek.

Veelgestelde vragen over de Wet DBA en schijnzelfstandigheid

Mag ik in 2026 nog ZZP'ers inhuren?

Ja, dat mag. De Wet DBA verbiedt het inhuren van ZZP'ers niet. Het stelt wel eisen aan de arbeidsrelatie. Zolang de ZZP'er daadwerkelijk zelfstandig werkt — zonder gezagsverhouding, niet ingebed in je organisatie en met kenmerken van ondernemerschap — is er geen probleem.

Wat is het rechtsvermoeden bij een laag uurtarief?

Sinds 2025 geldt een wettelijk rechtsvermoeden: werkt een ZZP'er voor minder dan circa 33 euro per uur, dan wordt vermoed dat er een dienstverband is. De bewijslast om dit te weerleggen ligt bij de opdrachtgever.

Hoe hoog kan een vergrijpboete zijn?

Een vergrijpboete kan oplopen tot 100 procent van de nageheven loonbelasting en premies. Deze boete wordt alleen opgelegd bij opzet of grove schuld — als de opdrachtgever wist of had moeten weten dat de constructie niet klopte.

Biedt een modelovereenkomst nog bescherming?

Een modelovereenkomst is niet langer een vrijwaring. De Belastingdienst kijkt naar de feitelijke situatie, niet naar wat er op papier staat. Een goede overeenkomst is wél een relevant signaal, maar alleen als de praktijk overeenkomt met wat er is afgesproken.

Wat als de Belastingdienst langskomt voor een controle?

De Belastingdienst bekijkt de feitelijke omstandigheden van de arbeidsrelatie. Zorg dat je kunt aantonen hoe de samenwerking is ingericht: wie bepaalt wat, wie levert het materiaal, hoe is de opdracht afgebakend. Goede documentatie is cruciaal.

Kan ik met terugwerkende kracht worden beboet?

Ja. Naheffingen kunnen met terugwerkende kracht worden opgelegd over de periode dat de schijnzelfstandigheid bestond. Vergrijpboetes gelden voor situaties vanaf het moment dat de handhaving actief is (1 januari 2025).